विकासको भ्रम र नेपाली मनोविज्ञान

 विकासको बहसभन्दा गहिरो छ नेपाली मनोविज्ञानको संकट

नेपालमा विकासको बहस प्रायः पूर्वाधार, वैदेशिक लगानी, रोजगारी र राजनीतिक स्थिरतामा सीमित रहने गरेको छ। तर पछिल्ला दशकमा देखिएको एक गम्भीर आयाम भने पर्याप्त छलफलमा आएको छैन—नेपाली समाजको मनोवैज्ञानिक रूपान्तरण। सन् २०१४ पछि सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारसँगै नेपाली समाजको आत्मबोध, सफलता र पहिचानबारेको सोचमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। यो परिवर्तन केवल बाह्य संरचनामा होइन, भित्री चेतनामा पनि देखिएको छ।

विदेश जानु अवसर, विदेशमा बस्नु उपलब्धि, र विदेशी मुद्रा कमाउनु प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। देशमै बस्नेहरूलाई प्रायः जोखिम नलिएको वा अवसर नबुझेको समूहका रूपमा चित्रित गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले नेपाली–नेपालीबीच एक प्रकारको मौन विभाजन सिर्जना गरेको छ—विदेशमा रहेका र देशमै रहेका नेपालीबीचको मनोवैज्ञानिक दूरी।

यथार्थ के हो भने वैदेशिक रोजगारी वा अध्ययन आफैंमा गलत होइन। आर्थिक अवसरको खोजी मानव स्वभाविक प्रक्रिया हो। तर सफलताको परिभाषा केवल भौगोलिक स्थानसँग जोडिनु, र देशमै बस्न चाहने आकांक्षालाई अविश्वासका दृष्टिले हेर्नु भने चिन्ताजनक प्रवृत्ति हो। यसले युवापुस्तामा अर्थहीनता र पहिचान संकट जन्माउने खतरा बोकेको छ।

राजनीतिक अस्थिरता, सीमित अवसर र संरचनागत कमजोरीहरूलाई यो प्रवृत्तिको प्रमुख कारण मान्न सकिन्छ। तर दोष केवल नेतृत्व वा व्यवस्थामा सीमित छैन। समाजको सामूहिक मनोवृत्ति पनि आत्मपरीक्षणको विषय हुनुपर्छ। जब निराशाको समाधानको रूपमा केवल पलायन देखाइन्छ, तब सुधारको सम्भावना क्रमशः क्षीण हुँदै जान्छ।

विशेषतः पारिवारिक अपेक्षा र सामाजिक तुलना संस्कृतिले युवामाथि असाधारण दबाब सिर्जना गरिरहेको छ। धेरै अभिभावकहरूले आफ्ना अधुरा सपनाहरू सन्तानमा प्रक्षेपण गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। विदेश जानु नै प्रगति हो भन्ने धारणा यति गहिरो बन्दै गएको छ कि देशमै केही गर्न चाहने युवालाई समेत गम्भीरतापूर्वक नलिइने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसले भावनात्मक द्वन्द्व र मानसिक तनावलाई बढावा दिएको छ।

विदेश पुगेपछि पनि चुनौतीहरू समाप्त हुँदैनन्। पहिचानको अन्योल, सांस्कृतिक दूरी र सामाजिक अलगावजस्ता समस्या धेरैले भोगिरहेका छन्। आर्थिक स्थायित्वले मनोवैज्ञानिक सन्तुलन सुनिश्चित गर्दैन भन्ने तथ्यलाई स्वीकार्न अब ढिला भइसकेको छ।

नेपालको विकासका लागि भौतिक पूर्वाधार जत्तिकै भावनात्मक र बौद्धिक पूर्वाधार पनि आवश्यक छ। सफलताको परिभाषालाई पुनःपरिभाषित गर्न, पारिवारिक संवादलाई सुदृढ गर्न, र युवाहरूको स्वतन्त्र आकांक्षालाई सम्मान गर्न समाज तयार हुनुपर्छ। देशमै बस्ने वा विदेश जाने निर्णय व्यक्तिगत अधिकार हो, तर दुवै अवस्थालाई समान गरिमासाथ स्वीकार्ने संस्कार विकास हुन जरुरी छ।

अन्ततः विकास केवल सडक, भवन वा बजेटको प्रश्न होइन; यो चेतनाको प्रश्न पनि हो। जिम्मेवारीको सुरुवात राज्यबाट मात्र होइन, व्यक्तिबाट पनि हुन्छ। आत्मपरिवर्तन र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिएमा मात्र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।

नेपालको चुनौती बाह्य भन्दा भित्री हुन सक्छ। यदि हामीले आफ्नै मनोवृत्तिलाई प्रश्न गर्न सकेनौं भने कुनै पनि आर्थिक उपलब्धिले पूर्ण सन्तुष्टि दिने छैन। समयले माग गरेको परिवर्तन सम्भवतः शान्त, आत्मनिरीक्षणयुक्त र जिम्मेवार चेतनाबाट सुरु हुनेछ।